Professor Erik Scherder is als hoogleraar neuropsychologie aan de Vrije Universiteit (VU) elke dag bezig met de vraag: hoe houd je je brein vitaal?Hij doet onderzoek, geeft les, schrijft boeken, gaat het land in voor lezingen en deelt zijn kennis in tv-programma’s. Zijn mantra: een actief lichaam is een actief brein. Zelf houdt hij zich daaraan door onder meer elke dag een uur te fietsen. Waarom is dat eigenlijk zo goed voor je?

U woont een halfuur fietsen van uw werk aan de VU, waarom neemt u dan niet soms de tram of de bus?
“Omdat het ontzettend belangrijk is je hersenen elke dag zoveel mogelijk uit te dagen. Daarom fiets ik elke ochtend een halfuur naar mijn werk en ’s avonds weer terug. Daarmee verklein je de kans op allerlei lichamelijke klachten en stimuleer je je cognitieve vermogen. Dat zie je ook in studies bij kinderen die naar school fietsen in plaats van met de auto worden gebracht: hun brein is als het ware gereset na de nacht. Hun doorbloeding komt ‘s ochtends direct op gang en ze presteren daardoor beter in allerlei vakken, van taal tot rekenen.”

Wat gebeurt er in je hersenen als je fietst?
“Je hart doet het beter, want je moet moeite doen met fietsen, je hartslag gaat omhoog. Dat hart pompt bloed in je brein, dus die doorbloeding is heel belangrijk. Fietsen is ook goed voor de neurochemie in je brein. Simpel gezegd: als je beweegt, maak je voedingsstoffen aan voor je neurotransmitters, zoals dopamine en serotonine. Dat zijn stofjes die invloed hebben op je motivatie, stemming en geluksgevoel. Na een fietstocht voel je je daarom een stuk energieker en positiever. Daarnaast maak je door fietsen extra bloedvaten en zenuwcellen aan. En wie veel beweegt, gaat aantoonbaar beter om met stress en verkleint de kans op depressie. De lijst van voordelen is lang, het houdt je lijf en geest gezond.”

Hoe merk je dat in het dagelijks leven?

“Je hersenen bestaan uit grijze stof, zoals de zenuwcellichaampjes in je zenuwcellen, en witte stof, dat meer het verbindingsnetwerk is voor die cellen. Met fietsen verbeter je de doorbloeding van die witte stof, die cruciaal is voor je executieve functies. Hiermee bedoelen we dingen als plannen, concentreren en structuur aanbrengen in je dag. Omdat die verbindingen vanaf je dertigste geleidelijk achteruit kunnen gaan, help je je brein enorm door fysiek in beweging te blijven. Hup, die fiets op, niét met de bus. Je moét jezelf blijven prikkelen om die doorbloeding goed op gang
te houden.”

Mensen die revalideren na een ziekte of ongeluk of mensen met een beperking hebben moeite met bewegen. Wat zegt u tegen hen?
“Hoe moeilijk het ook is, doe moeite. Als je niét meer beweegt en bijvoorbeeld na een revalidatietraject thuis komt te zitten, dan vallen veel mensen in een gat. Er is geen drive, geen reuring meer in hun leven, ze krijgen amper nog beweging, ze komen de deur niet meer uit. Lopen of met de auto van A naar B is vaak niet te doen, dus een fiets is eigenlijk een ideale manier om toch weer onder de mensen en in de buitenlucht te komen. 

Hoeveel je moet bewegen, is natuurlijk voor iedereen verschillend. Ik persoonlijk prikkel mijn brein niet door heel kalmpjes aan te doen, dus ik wandel stevig door, loop trappen, fiets in hoog tempo. Maar heb je een aandoening of letsel en je fietst met trapondersteuning, dan is dat voor jouw lichaam en brein al een hele opgave. Zolang je jezelf uitdaagt, zit je goed.”

vanRaam-fietsen zijn uitgerust met verschillende niveaus van trapondersteuning, van licht (1) tot krachtig (3). In een revalidatietraject starten veel mensen met extra ondersteuning, zodat hun spieren rustig kunnen wennen aan de beweging. Naarmate het beter gaat, bouwen zij samen met hun therapeut de ondersteuning geleidelijk af, zodat ze steeds meer op eigen kracht kunnen fietsen.

De jongeren die u helpt in het Erik Scherder Huis, zij hebben moeite met die uitdaging zoeken, toch?
“Ja, zij kwamen na hun hersenletsel en het revalidatieproces thuis te zitten met weinig om handen. Ze hebben geen toekomst meer.  Dat is doodzonde. Dus wij bieden ze een zeer intensief programma aan, vol met studie, cursussen, muziek, sport, dans: alles om hun lichaam en brein te prikkelen. En dat is fulltime, vijf dagen per week, acht uur per dag. Geen pauzes, geen half werk. Want élke studie wijst uit: revalideren is bewegen.” 

Dat gaat vast niet altijd vanzelf?
“In het begin vinden ze het pittig, zeker omdat ze vaak uit een hele passieve thuissituatie komen. Bij ons moeten ze bijvoorbeeld fietsen op een hometrainer. Maar stel dat je weer buiten kunt fietsen, dat is pas een ‘verrijking’ voor je hersenen. De eerste keer zal lastig zijn, maar door jezelf doelen te stellen, prikkel je je brein. Je schept voor jezelf een verwachting en als je je doel haalt, voel je je voldaan. Dus je wilt die fiets opstappen, dopamine aanmaken. Je bent in de buitenlucht en maakt ineens zélf weer meters – wauw! Dat gevoel van progressie zorgt voor de aanmaak van nóg meer dopamine en endorfines. Daardoor krijg je zin om door te gaan en kom je in een positieve cyclus."

In het Erik Scherder Huis zitten jongeren (18-35 jaar) die na hersenletsel en de revalidatie daarvan ervaren dat hun leven totaal anders is geworden. Door hun letsel kunnen ze niet meer hun werk of de studie doen als voorheen en is hun sociale leven verstoord. Vaak zitten ze thuis, sommigen met depressieklachten. Met een intensief en persoonlijk traject, gericht op het stimuleren van lichaam en brein, zetten ze samen met coaches alles op alles om hun leven weer op de rit te krijgen. Het eerste Erik Scherder Huis staat in Amsterdam. In 2025 opende de tweede locatie in Zwolle. De realisatie van locaties in Rotterdam en Eindhoven is in ontwikkeling.

Dus de buitenlucht is erg belangrijk?

“Ja, absoluut. Laat ik vooropstellen: alle beweging is winst, dus als dat op een hometrainer is, is dat beter dan niets doen. Maar buiten verrijk je je brein maximaal. De meest optimale omgeving is de natuur. Bomen, parken, water, dat werkt volgens de literatuur het beste voor je cognitieve functies. In een drukke stad moet je toch goed opletten dat je niet wordt overreden. Dus ga de hei op, het bos in, of door het park.

Daarnaast is er de sociale kant van fietsen. Uit onderzoek blijkt dat in de zogeheten Blue Zones – plekken op de wereld waar mensen opvallend oud worden – saamhorigheid en ‘er voor elkaar zijn’ de belangrijkste factor is. Fietsen is bij uitstek iets om samen te doen, en dat is dus aantoonbaar goed voor je gezondheid.”    

Wat is uw advies aan mensen die twijfelen of een op-maat-gemaakte fiets iets voor ze is?
“Twijfel niet. Het mooie van fietsen is dat je, ook als je slecht ter been of oud bent, nog kan bewegen. Je zit en je beweegt tóch. Dat is de gouden combinatie die voor veel mensen toch nog deuren opent. Zeker als je de balanskwestie omzeilt met bijvoorbeeld een driewieler. Stoppen met bewegen is geen optie. De meest voorkomende aandoeningen – hoge bloeddruk, diabetes type 2 en overgewicht – zijn sluipmoordenaars voor lichaam en geest. Hou die buiten de deur en ga zélf de deur uit.”   ■